د افغانستان د قضایه قوې جوړښت (دویمه برخه)

لیکنه : روح الامین (حسن)

(دویمه برخه)

دویم _ د استیناف محکمېAppeal Court  )  )
استیناف عربي کلمه ده چې د تجدید غوښتلو، نویو کولو، شروع کولو او بیا کتلو په مانا ده. استیناف محکمې ته( مرافعه ) هم وایي.
دا هغه دویمه  محکمه ده چې د قضیې د جانبینو ځینې د یوه له خوا د ابتدائیه محکمې پر حکم او فیصله د نه قناعت او یاهم د قضایي واک او صلاحیت( Jurisdiction of Court ) د نه مراعت کولو په اساس ورته مراجعه کیږي. استیناف محکمې د هر ولایت په مرکز کې شتون لري چې د ابتدائیه محکمو د فیصلو او حکم د ابرام( تائید)، تعدیل، تصحیح، نقض او ابطال بشپړ صلاحیت لري.
استیناف محکمو کې قضیه بیاځلې  څیړل کیږي، استیناف محکمه له عمومي رئیس د دیوانونو له رئیسانو او غړیو څخه مرکبه ده. چې په هر دیوان کې حد اکثر شپږ قضايي  غړي  شتون لري . د استیناف محکمې د عمومي جزا  د دیوان رئیس د یادې محکمې د مرستیال دنده هم په غاړه لري.
د استیناف محکمه هم ځینې دایمي او ضرورتي دیوانونه لري چې په لاندی ډول دي.
د استیناف محکمو دیوانونه :
د استیناف محکمې لاندی پنځه دایمي او ځینې ضرورتي دیوانونه لري.
الف_د عمومي جزا دیوان : دا دیوان د عمومي جزا پورې اړوند قضیې لکه سرقت، غصب، زنا، لواط، شراب خوري او نورې ورته قضیې څیړي.
ب د عامه امنیت دیوان :  دا دیوان هغه جرایم څیړي چی د ټولنې د نظم پورې مستقیم تړاو  ولري او تأثیرات یې عمومي وي. لکه فریبکاري، جعل او تزویر، د ټاکلي  اندازې کم مواد مخدر او نورې ورته قضیې .
ج د مدني او شخصیه احوالو دیوان :  د مدني او کورنیو چارو دیوان د اشخاصو ترمنځ مدني قضیې او کورنیو احوالو پورې تړلې قضیې څیړي.
دد عامه حقوقو دیوان  :  دا دیوان هغه مدني قضیې څیړي چې یو لورې یې حکومت او بل لورې یې شخص وي.
ه سوداګریز دیوان :  سوداګریز  دیوان د اشخاصو ترمنځ د سوداګرۍ  اړونده قضیې څیړي.
ځینې استیناف محکمې ځانګړي دیوانونه لکه د ماشومانو او د کورني او بهرني امنیت پر وړاندې  د جرمونو دیوانونه هم لري  چې د کوچنیانو  دیوان یی د کوچنیانو اړوندې قضیې څیړي او د امنیت دیوان د کورني او بهرني امنیت پر ضد د جرمو لکه، اختطاف، د تروریستي ډلو عضویت، ورانکاري، مسلحانه حمله او نور ورته جرمونه څیړي.
هغه استیناف محکمې چې دا یاد دیوانونه ونه لري نو د ماشومانو قضیې د استیناف محکمې د عمومي جزا دیوان او د کورني او بهرني امنیت پر ضد قضیې د استیناف محکمې دعامه امنیت دیوان څیړي.

نظامي محکمې ( Military Court )
نظامي یا عسکري هغه ځانګړی محکمې دي چې د عسکرو او نظامیانو نظامي جرمونه  څیړي. خپل ځانګړي تشکیلات لري. دا محکمې هم د نورو په څېر ابتدائیه او د استیناف تشکیلات لري.

نظامي ابتدائیه محکمې ( Primary Military Court )
نظامي ابتدائیه محکمې د اړتیا په اساس په ولایتونو کې د مسلحو قواوو او نظامي منسوبینو د وظیفوي جرمونو د څیړنې په موخه جوړې شوي دي.
نظامي ابتدائیه محکمې هم خپل اړونده ځانګړي دیوانونه لري. جې په لاندې ډول دي.

د نظامي ابتدائیه محکمې دیوانونه  :
۱د مسلحو قواو دیوان : دا دیوان د ملي اردو اړونده وظیفوي جرمونه څیړي.
۲_د سرحدي قواوو او ملي پولیسو دیوان : دا دیوان  سرحدي او ملي پولیسو اړونده وظیفوي جرمونه څیړي.
۳_د ملي امنیت د مؤظفینو دیوان : دا دیوان د ملي امنیت د ټولو کارکوونکیو اړوند وظیفوي جرمونه څیړي.
۴د نظامي تشکیلاتو درلودونکو  ادارو دیوان : دا دیوان د هغو وزارتونو او ادارو چې نظامي تشکیلات ولري اړونده وظیفوي جرمونه څیړي.
هغه ولایتونه چې نظامي ابتدائیه محکمې نه لري، خپلې اړونده قضیې د نږدی  ولایت چې نظامي محکمې درلودونکی وي ورلیږي.
نظامي ابتدائیه محکمې د لاندې جرمونود څېړلو واک لري.
هغه جرمونه چې د نظامي منسوبینو لخوا  د دندې د اجراء پرمهال ترسره شوې وي.
هغه جرمونه چې په نظامي تشکیلاتو کې شامل د ملکي کارکوونکیو له خوا ترسره شي.
د نظامي اسرارو افشاء د وسلې، مهماتو، چاودېدونکیو موادو او تخنیک او نورو نظامي وسایلو د ورکیدو، پېرلو او پلورلو، سرقت، اختلاس او غیر قانوني ترلاسه کولو په څېر جرمونه.

د نظامي استیناف محکمه( Military High Court )
نظامي استیناف محکمه هم د نورو استیناف محکمو په څېر ده،  دا محکمه هغه نظامي جرمونه څیړي چې په ابتدائیه نظامي محکمو کې د طرفینو د قناعت وړ نه وي ګرځیدلي او یایې صلاحیت نه وي. دا محکمه په کابل کې موقیعیت لري او دوه ځانګړي دیوانونه لري، جې په لاندی ډول دي:
۱_د افسرانو، بریدملانو او ساتنمنانو د جرمونو دیوان: یاد دیوان یې د افسرانو  بریدملانو  او ساتنمنانو اړوند قضیې څیړي  او د همدې دیوان رئیس په عین حال کې د یادې محکمې مرستیال هم وي
۲_د سرتېرو د جرمونو دیوان : دا دیوان د سر تېرو  اړوند جرمونه څېړي .
نور بیا……..