لیکنه: پوهیالی کفایت الله کاکړ
د ذهکشي سېستم د اوبو اداره او استعمال
د ذهکشي د سيستم اوبه په مستقيم ډول د لښتيو او پايپونو څخه جهيل، خوړ يا سيند ته انتقاليږي او په کومو ساحو کي چه لښتي د خارجيدو لاره ونه لري نو په داسي ځايونو کې لښتي د لمر رڼا او باد ته مخامخ کیندل کيږي ترڅو بهر شوي اوبه تبخیر او ساحه وچ شي. په ځينو ساحو یا سیستمونو کي د ذهکشي سیستم د اوبو څخه د آبياري لپاره کار اخستل کېږي، مګر هغه نباتات چي د مالګي په مقابل کي مقاومت نه لري يعني حساس دي دا ډول اوبه ورته د استعمال وړ ندی.
په پرمختللي هيوادونو کي دغه ډول اوبه د ځينو سیستمونو او وسایلو په واسطه د ځمکي لاندي اوبو او یا هم سیندونو ته انتقاليږي ځکه چې د نباتاتو لپاره هغه اوبه استعماليږي کوم چي ښه کيفيت ولري. هغه اوبه چې په زيات مقدار سره مالګې، نايترايت، باکتريا او نور زهري مواد ولري د استفادې وړ ندي.
د مدراموتو (Modramoto) تجربه چه په کال ۱۹۹۵م کې ترسره شوی ښايي چه د جوارو کرنه د ليګوم کورنې سره د inter cropping system په واسطه د نايتريت مقدار د ذهکشي په اوبو کي کم کړي. نوموړی تجربه د ذهکشي د اوبو د بیا ځل استعمال لپاره خورا مهمه لاسته راوړنه ښودل شوی دی ترڅو د اوبو څخه په اعظيمي توګه استفاده وشي. د ذهکشي اوبه بايد داسي وساتل شي ترڅو د لنډ او اوږد محال لپاره د استعمال وړ شي.
د ذهکشي د اوبو کيفيت د هغې د اوبو د استعمال ساحه محدودوي، پدې معنی که د ذهکشي اوبه مالګي ولري نو د مالګو په مقابل کې د حساسو نباتاتو لپاره نه استعمالېږي او ېواځې هغه وخت استعمالېږي کله چه نباتات د ملګې په مقابل کې مقاومت ولري. مګر ډير احتياط باېد وشي او پدې باید مطمين شو چه د ذهکشي اوبه ماهيانو، د اوبو مرغانو او نورو وحشي حیواناتو ته کوم زيان ونه رسوي او زهري موادو څخه یې مخنيوی وشي.
د ذهکشي د اوبو ښه کيفيت کولی شي نباتاتو سره د غذايي موادو په جذب کې مرسته وکړي مګر په اوبو کې د مالګو او زهري موادو موجوديت د نباتاتو په غذايي موادو کې مداخله کوي او نباتات خپل غذايي مواد په صحيح ډول نشي اخستلی.
په خاوره کې د ايونونو غونډيدل د ازموتيک فشار لوړوي چه په پای کې د نبات څخه اوبه خارجيږي، د ذهکشي د اوبو خراب کيفيت د خاورې ساختمان خرابوي همدارنګه د ذهکشي د اوبو د کیفیت خرابوالی د خاورې فزيکي او کيمياوي خواصو، د ژونديو موجوداتو صحت او غذا ته تاوان رسوي.
د ذهکشي سېستم له مخې د خاورې طبقه بندي
د ذهکشي سېستم ساتنه
د ذهکشي سيستم دنده د هغه د ساتنې پورې مربوط کیږي، که په سمه توګه یې ساتنه ونه شي نو د لاندينیو علواملو په واسطه ښایي زیان ومومي او په منظمه توګه کار ونه کړی شي.
د اوبو د سطحي اداره کول
د ځمکې لاندې د اوبو سطحې ته د اوبو سطحه (water table) وایي. په هغو ځمکو کې چه د اوبو سطحه د ېو متر څخه لوړ وي (اوبه ژور وي) ذهکشي سېستم ته اړتېا نه لېدل کېږي، مګر که چېرې د اوبو سطحه د ېو متر څخه کمیږي (اوبه پورته وي) نو ذهکشي سېستم ته اړتیا لیدل کیږي. د درېابونو، سېندونو، کانالونو، نهرونو، وېالو او لښتېو د لاندې بستر څخه د percolationپه واسطه اوبه د ځمکې تل ته نفوذ کوي چه د ځمکې لاندې اوبو د پورته کیدو سبب ګرځي.
د ځمکې لاندې اوبه کېدای شي د اورښت، د آبېاري د اوبو، د وېالو څخه د اوبو د چپه کېدو او نورو عواملو په واسطه پورته شي. د ځمکې لاندې اوبو د پورته کیدو په صورت کې کرنیز نباتات او باغونه د مختلفو ستونزو سره لاس او ګریوان کیږي. هغه ساحې چه سيند يا خوړ ته نژدي وي ذهکشي سيستم ته زيات ضرورت لري. په همدې اساس د اوبو د سطحې د ادارې لپاره ذهکشي سېستم ېو مهمه او ګټوره طرېقه ده.
په هغو ساحو کي چه د خاورې ايکو سيستم د ضعيف ذهکشي سيستم په واسطه متضرر شوی وي نو نيمه سطحي ذهکشي سېستم استعمالېږي ترڅو د پایپونو په واسطه د خاورې اضافه اوبو لرې کړی شي. همدارنګه د اوبو د سطحي په اداره کولو سره د نايتريتو د ډیر غلظت مخنیوی کيږي.
په کال ۱۹۸۱ م کال کې د Skaggs او Gilliam او په کال ۱۹۹۳ م کې د Modramoto تجربو وښودله چه نيمه سطحي ابياري (Sub surface irrigation) او کنترول ذهکشي سيستم (Controlled drainage system) يواځې د نباتاتو حاصل نه لوړوي بلکې دDenitrification عمليه هم لوړوي.
د ذهکشي سېستم اغېزې په اجتماعي او اېکولوجېکي محېط باندې
ذهکشي سېستم له ترسره کولو وروسته په خاوره کې مناسب مقدار رطوبت ساتل کیږي چه پدې سره نباتات ښه ټوکیدنه (germination) ترسره کوي او د نباتاتو وده سرعت مومي. ښه ذهکشي سېستم د نباتاتو د رېښو ساحې ته منحل ناېترېت او ناېتروجن لېږدوي چه پدې سره د ناېتروجن د کمښت اندازه کمېږي. له بله پلوه ذهکشي سېستم د ځمکې ېا ساحې اضافه اوبه او مالګې لرې کوي چې د نباتاتو د له مېنځه وړلو څخه مخنوی کوي او د اېکوسېستم په باثبات (stabile) ساتلو کې مهم رول لوبوي.
په هغو ساحو کې چه ذهکشي سېستم نه مراعت کېږي او اوبه ډنډ وي نو هلته رنګارنګ ناروغي رامنځته کېږي لکه ملارېا، زېړه تبه او نور. په ذهکشي شو ساحو کې د اوبو د جرېان (Run off) پواسطه د خاورې د تخرېب څخه مخنېوی کېږي. ذهکشي سېستم د انسانانو په ژوند باندې په مستقېم او غېر مستقم ډول اغېزې لري. همدارنګه نوموړی سېستم د خاورې د تخرېب څخه چه د مالګو پواسطه صورت نېسي هم مخنېوی. لنډه دا چې ذهکشي سیستم نه یواځې خاوره او نباتاتو ته ګټه رسوي بلکې بزګرانو او د سیمې خلکو ته د ښه صحت تر څنګ د غوره اقتصاد زمینه هم برابروي.
د خاورې د مالګېنتوب مخنېوی
مالګېنې خاورې هغه خاورې دي چه ډېره اندازه مالګې ولري. په خاوره کې عمده مالګې د سودېم کلوراېد (NaCl)، مګنیشیم کلوراید، کلسیم کلوراید او ځینې نور دي. ځېنې وختونه سودیم کلوراید لرونکو خاورو ته سودېمي خاورې هم وايي مګر دا درست ندی ځکه چه سودېمي خاورې القلي خاورې دي.
د مالګو ډیروالې په خاوره يا اوبو کې د کرنیزو نباتاتو وده محدودوي، مګر ځېنې مقاومت لرونکي نباتات لکه چغندر، پنبه او ځینې نور بیا په نسبتاً لوړ مالګې لرونکو خاورو کې هم وده کولی شي. په ېو نبات باندې د مالګو اغېزې هغه وخت معلومېږي کله چه موجوده نبات د همدې نوعې د بل نبات سره چه د مالګو اغېزه ورباندې نه وي پرتله شي.
ډېر اندازه مالګې د نبات پاڼې او څانګې د څوکو او څنډو په برخو کې سوځوي او د لېدلو وړ داغونه رامېنځته کوي، همدارنګه نباتات خپل غذايي مواد په صحېح ډول نشي تر لاسه کولی ځکه چه پدې وخت ځینې عناصرو د ځینو نورو سره رقابت کوي د مثال په ډول په مالګینو خاورو کې Na+ او Ca++ د K++ او همدارنګه کلورین د نایترایت سره رقابت کوي.
په عمومې ډول مالګې د نباتاتو د پخوالې موده شاته غورځوي او د ډیرو مالګو شتون د جبه زار کیدو (Water logging) سبب ګرځي چه په خاوره کې د اوکسېجن د کمښت سبب ګرځي او په حاصلاتو کې کموالی مېنځته راځي. د پورته ستونزو د حل لپاره د ځینو کیمیاوي موادو (ګچ، سلفر او داسې نورو) ترڅنګ د ذهکشي د سیستم سپارښتنه کیږي ترڅو د خاورې اضافه مالګې د نوموړي سیستم په واسطه د باندې وویستل شي لکه چې مخکې ذکر شوه.
د لومړيتوب اداره: د سایټ چلوونکې ډله ده او د هغه لیکوالو لیکنې خپروي چې د لومړيتوب ادارې ته یې په admin@lomritob.com برېښنالیک رالېږي.
د پاڼې ټول حقوق د لومړيتوب له اداري ډلې سره خوندي دي.
